Tatuaż japoński, po japońsku irezumi, to tradycyjny styl, w którym motyw główny, tło i miejsce na ciele tworzą jedną przemyślaną kompozycję. Smok, karp koi czy maska hannya mają bowiem swoje znaczenia, a fale, chmury i kwiaty podlegają określonym zasadom. Poniżej wyjaśniamy, skąd wzięło się irezumi i co oznaczają jego najważniejsze wzory. Opisujemy także zasady kompozycji, technikę tebori, związek z yakuzą oraz to, jak zaplanować japoński rękaw.
Co to jest irezumi?
Irezumi to japońskie słowo oznaczające tatuaż, a dosłownie „wkładanie tuszu”. W praktyce irezumi oznacza tradycyjny tatuaż japoński, w którym motyw główny łączy się z tłem z fal, chmur albo wiatru. Tradycyjne irezumi rozkwitło w epoce Edo, czyli między 1603 a 1868 rokiem, pod wpływem drzeworytów ukiyo-e. Japońskie kompozycje irezumi obejmują zwykle duże partie ciała, takie jak rękaw, plecy albo cały tułów.
Obok słowa irezumi funkcjonuje również termin horimono, czyli „rzeźbienie”. Horimono określa przede wszystkim duże prace w tradycyjnym stylu, które przypominają drzeworyty. Słowo irezumi ma natomiast w Japonii także ciemniejszą historię, ponieważ karę tatuowania nazywano irezumi-kei.
Skąd się wzięło irezumi?
W epoce Edo tatuaż miał w Japonii dwie twarze. Na początku XVIII wieku władze szogunatu wprowadziły bowiem tatuowanie jako karę, więc przestępców znakowano na przykład pasami na ramieniu. Równocześnie w miastach rozwijał się tatuaż ozdobny, który nosili przede wszystkim strażacy, tragarze i robotnicy. Strażacy traktowali przy tym wzory z wodą i smokami jako duchową ochronę.
Ważnym impulsem okazała się chińska powieść Shuihu zhuan, w Japonii znana jako Suikoden, a w Polsce wydana jako „Opowieści znad brzegów rzek”. Jej pierwszy japoński przekład zaczął się ukazywać w 1757 roku. Ilustracje pokazywały zaś bohaterów, których ciała zdobiły smoki, tygrysy i inne postacie. Później, od 1827 roku, Utagawa Kuniyoshi wydawał serię drzeworytów ze 108 bohaterami Suikoden. Dzięki takim grafikom duże tatuaże na całym ciele stały się w Edo modne.
Zakaz w erze Meiji i legalizacja w 1948 roku
Po upadku szogunatu nowy rząd chciał pokazać Japonię jako nowoczesne państwo. Dlatego w 1872 roku, na początku ery Meiji, zakazano tatuowania. Tatuatorzy, czyli horishi, przenieśli wtedy pracę do prywatnych domów, a legalnie mogli tatuować głównie cudzoziemców. Zakaz zniosły dopiero w 1948 roku władze okupacyjne po drugiej wojnie światowej. Zła opinia o tatuażu przetrwała jednak w Japonii na długo.
Co oznacza tatuaż japoński?
Tatuaż japoński nie ma jednego znaczenia, ponieważ sens całej kompozycji wynika z wybranych motywów i ich połączeń. Najczęściej wzory irezumi mówią jednak o sile, odwadze, wytrwałości, ochronie i przemijaniu. Smok i tygrys oznaczają na przykład moc, karp koi wytrwałość, a kwiaty wiśni ulotność życia. Wiele motywów ma przy tym źródło w legendach, buddyzmie, teatrze nō i drzeworytach ukiyo-e.
Dlatego przed wyborem wzoru warto poznać jego historię, a nie tylko wygląd. Ogólne znaczenia symboli zebraliśmy także we wpisie o znaczeniu tatuaży, natomiast tutaj skupiamy się na tradycji japońskiej.
Japońskie tatuaże: wzory i znaczenie motywów
Poniższa tabela zbiera najczęstsze japońskie tatuaże i ich znaczenia według tradycji irezumi. Traktuj je jednak jako typowe odczytania, a nie sztywne tłumaczenia.
| Motyw | Po japońsku | Znaczenie |
|---|---|---|
| Smok | ryū | Bóstwo wody, a także mądrość, siła i opieka |
| Karp koi | koi | Wytrwałość i przemiana, bo według legendy karp, który pokona wodospad, staje się smokiem |
| Tygrys | tora | Odwaga i siła, a także ochrona przed nieszczęściem i chorobą |
| Feniks | hō-ō | Pokój i pomyślność, a także władza cesarska |
| Maska hannya | hannya | Kobieta, którą zazdrość i żal zmieniły w demona |
| Wąż | hebi | Ochrona, zdrowie i odnowa, bo wąż zrzuca skórę |
| Kwiat wiśni | sakura | Ulotność piękna, a także kruchość życia |
| Piwonia | botan | Bogactwo, powodzenie i odwaga, a w tradycji także „król kwiatów” |
| Chryzantema | kiku | Długowieczność i szlachetność, a także ród cesarski |
| Fala | nami | Siła natury, a także nurt życia |
Smok, tygrys, koi i feniks
Japoński smok ma zwykle trzy pazury, natomiast smoki chińskie mają ich cztery lub pięć. Smok często występuje też w parze z tygrysem, ponieważ oba zwierzęta tworzą przeciwwagę. Smok kojarzy się bowiem z wodą i niebem, a tygrys z ziemią i wiatrem.
Karp koi zawdzięcza swoje znaczenie legendzie o Smoczej Bramie. Według niej karp, który popłynie pod prąd i pokona wodospad, zamienia się w smoka. Dlatego koi oznacza wytrwałość i przemianę. Japoński feniks hō-ō różni się natomiast od zachodniego ptaka, który odradza się z popiołów. W Japonii to przede wszystkim ptak cesarski, który według tradycji zjawia się na początku czasów pokoju.
Obok zwierząt w irezumi pojawiają się także postacie, na przykład bóstwa buddyjskie, bohaterowie Suikoden, samuraje i gejsze. Więcej o nich piszemy we wpisach o tatuażu samuraj oraz o tatuażu gejsza. Znaczenia sakury, piwonii i chryzantemy rozwijamy natomiast w tekście o tatuażach kwiatowych.
Zasady kompozycji: tło, pory roku, mikiri i munewari
Japońska kompozycja ma swoje reguły, dzięki którym rękaw albo plecy czyta się jako jeden obraz. Najważniejsze z nich dotyczą tła, pór roku oraz granic tatuażu.
Tło: wiatr, chmury i fale
Tło w irezumi nazywa się gakubori, ponieważ obramowuje motyw główny podobnie jak rama obraz. Najczęściej tworzą je fale, chmury i pasy wiatru, czyli równoległe, zakrzywione linie pokazujące ruch powietrza. Fale łączą postacie w jedną scenę, chmury wyznaczają przejścia między częściami kompozycji, a wiatr prowadzi wzrok wzdłuż ciała. Przeciwieństwem jest natomiast nukibori, czyli sam motyw bez rozbudowanego tła.
Pory roku i dobór kwiatów
Kwiaty w irezumi wskazują także porę roku. Sakura i kwiat śliwy oznaczają wiosnę, piwonia późną wiosnę i lato, a chryzantema i liście klonu jesień. Tatuatorzy pracujący w tej tradycji zwykle trzymają się jednej pory roku w obrębie sceny, więc nie łączą na przykład kwitnącej wiśni z jesiennym klonem. Nie jest to spisany zakaz, tylko utrwalony zwyczaj, który pomaga zachować spójność obrazu.
Mikiri i munewari
Mikiri to linia, na której kończy się tatuaż i zaczyna czysta skóra. Najczęściej spotyka się botan mikiri, czyli brzeg z łuków przypominających płatki piwonii, oraz bukkiri, czyli proste, ostre cięcie. Dobrze poprowadzone mikiri sprawia, że rękaw wygląda na skończoną całość. Można je również zaplanować tak, żeby później przedłużyć wzór na plecy albo klatkę.
Munewari to z kolei układ, w którym tatuaż obejmuje klatkę piersiową, ale zostawia pionowy, czysty pas na środku tułowia. Taki pas może biec od szyi aż poniżej pępka, także w pełnym bodysuicie.
Japoński rękaw, plecy i bodysuit
Tradycyjne irezumi projektuje się pod konkretną partię ciała. Dlatego zanim powstanie rysunek, trzeba wiedzieć, czy wzór obejmie rękę, plecy, czy całe ciało.
Japoński rękaw
Japoński rękaw ma kilka tradycyjnych długości. Gobu kończy się nad łokciem, shichibu sięga do połowy przedramienia, a nagasode aż do nadgarstka. Motyw główny owija się przy tym wokół ręki, natomiast tło wypełnia przestrzeń między nim a linią mikiri. Więcej o samym planowaniu takiej pracy przeczytasz w tekście o tatuażu rękaw.
Japoński tatuaż na plecach
Plecy to największa płaska powierzchnia ciała, więc mieszczą całą scenę, na przykład smoka, tygrysa, bóstwo albo bohatera z legendy. Japoński tatuaż na plecach może też schodzić na pośladki i uda, a jego tło da się później połączyć z rękawami. Przykładem jest czarno-szary tygrys w hełmie kabuto pokazany wyżej. Zasady doboru wielkości opisujemy natomiast przy tatuażu na plecach.
Bodysuit, czyli tatuaż na całe ciało
Pełny bodysuit obejmuje ramiona, plecy, uda i klatkę piersiową, często z otwartym pasem munewari na środku. Taka praca potrafi powstawać nawet do pięciu lat przy cotygodniowych wizytach. Dłonie, szyja i twarz pozostają zwykle bez tatuażu.
Tebori czy maszynka?
Tebori to tradycyjna japońska technika ręcznego tatuowania, której nazwa oznacza „rzeźbić ręcznie”. Tatuator wprowadza tusz pękiem igieł osadzonych na drewnianym albo bambusowym trzonku i rytmicznie wbija je w skórę. Rozróżnia się przy tym między innymi ruch hanebori oraz pchnięcie tsukibori. Tebori wymaga wieloletniej nauki u mistrza, a ponadto jest wolniejsze od maszynki.
Tatuaż w stylu japońskim można jednak wykonać zarówno tebori, jak i maszynką. O stylu decydują bowiem przede wszystkim rysunek, dobór motywów oraz zasady kompozycji, a nie samo narzędzie.
Ile trwa japoński rękaw?
Japoński rękaw powstaje zwykle w wielu sesjach rozłożonych na miesiące, z przerwami na gojenie. Liczba spotkań zależy przede wszystkim od wielkości wzoru, ilości tła, koloru i tego, jak skóra znosi pracę. Pełne plecy i bodysuit to natomiast projekty na lata, dlatego plan ustala się na samym początku. Przebieg gojenia między sesjami opisujemy w poradniku o etapach gojenia tatuażu.
Tatuaż japoński a yakuza
Związek irezumi z yakuzą, czyli japońską przestępczością zorganizowaną, ma źródła w czasach zakazu. Członkowie gangów przyjęli pełny tatuaż jako znak tożsamości i lojalności, a długi, bolesny proces miał dowodzić ich wytrwałości. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku filmy o yakuzie utrwaliły też ten obraz w głowach Japończyków.
Jednocześnie wielu członków yakuzy od lat unika tatuaży, żeby nie przyciągać uwagi policji. Irezumi nie jest więc znakiem gangu, tylko tradycją artystyczną, którą w epoce Edo nosili strażacy i robotnicy.
Tatuaż w Japonii dziś
Stygmat jest w Japonii wciąż widoczny. W ankiecie Japońskiej Agencji Turystyki z 2015 roku aż 56 procent spośród 581 hoteli i ryokanów, które odpowiedziały, nie wpuszczało osób z tatuażem do łaźni. Część onsenów, czyli gorących źródeł, a także basenów i siłowni nadal stosuje taki zakaz albo prosi o zakrycie tatuażu.
Zmienia się za to prawo. W 2020 roku Sąd Najwyższy Japonii uznał bowiem, że tatuowanie nie jest czynnością medyczną, więc tatuator nie potrzebuje licencji lekarskiej. Sprawa dotyczyła tatuatora z Osaki, Taikiego Masudy, który wcześniej dostał grzywnę za tatuowanie bez takiej licencji.
Jak zaplanować japoński rękaw w studiu?
Duży japoński projekt zaczynamy od bezpłatnej konsultacji w Wejherowie przy Rzeźnickiej 12E. Najpierw ustalamy docelowy zasięg, bo od niego zależy cała kompozycja, a dopiero potem rysujemy motyw główny i tło.
- Zasięg na start. Przedramię, cały rękaw, rękaw z barkiem i klatką albo plecy, czyli granica, do której ma dojść wzór.
- Motyw główny przed tłem. Najpierw smok, koi, tygrys albo hannya, a fale, chmury i wiatr dopiero w drugiej kolejności.
- Jedna pora roku. Kwiaty dobieramy tak, żeby sakura, piwonia czy chryzantema pasowały do całej sceny.
- Mikiri od początku. Linię zakończenia planujemy tak, aby rękaw dało się później połączyć z plecami lub klatką.
- Kolor albo czerń i szarość. Styl wybieramy razem z tatuatorem, który najlepiej pasuje do projektu.
Kolorowe japońskie wzory prowadzi u nas Daniel, autor czerwonego smoka z kwiatami na łydce. W czerni i szarości pracują natomiast Marcela, autorka tygrysa w hełmie kabuto, oraz Marcin, autor smoka na plecach i rękawach. Przyjdź więc z kilkoma obrazami, które ci się podobają, a resztę ustalimy razem.
Najczęstsze pytania
Co to jest irezumi?
Irezumi to japońskie słowo oznaczające tatuaż, dosłownie „wkładanie tuszu”. Tym terminem określa się także tradycyjny styl tatuażu z Japonii, w którym motyw główny łączy się z tłem z fal, chmur lub wiatru.
Co oznacza tatuaż japoński?
Tatuaż japoński oznacza przede wszystkim siłę, odwagę, wytrwałość, ochronę albo przemijanie, zależnie od motywu. Smok symbolizuje na przykład mądrość i opiekę, karp koi wytrwałość, a kwiaty wiśni ulotność życia.
Czym różni się irezumi od horimono?
Irezumi to ogólne słowo oznaczające tatuaż, natomiast horimono, czyli „rzeźbienie”, określa zwłaszcza duże prace w tradycyjnym stylu japońskim. Oba słowa opisują jednak tę samą tradycję.
Ile trwa zrobienie japońskiego rękawa?
Japoński rękaw powstaje zwykle w wielu sesjach rozłożonych na miesiące, z przerwami na gojenie. Pełny tradycyjny bodysuit potrafi natomiast powstawać nawet do pięciu lat przy cotygodniowych wizytach.
Czym jest tebori?
Tebori to tradycyjna japońska technika ręcznego tatuowania pękiem igieł osadzonych na trzonku. Jest wolniejsza od maszynki i wymaga wieloletniej nauki u mistrza.
Czy irezumi to znak yakuzy?
Nie, irezumi to tradycja artystyczna z epoki Edo, którą nosili między innymi strażacy i robotnicy. Skojarzenie z yakuzą utrwaliło się dopiero w XX wieku, także dzięki filmom o gangsterach.
Zobacz też
Smok, koi czy hannya? Zaplanujmy japoński rękaw od początku
Opisz pomysł, miejsce i wielkość, a dobierzemy styl i tatuatora. Wejherowo, ul. Rzeźnicka 12E, od poniedziałku do piątku 10:00 do 17:00.